Tłumaczenia przysięgłe ustne są wymagane przede wszystkim wtedy, gdy osoba nieznająca języka polskiego bierze udział w czynności urzędowej: przesłuchaniu w sądzie, prokuraturze lub na policji, podpisaniu aktu notarialnego czy złożeniu oświadczeń w urzędzie stanu cywilnego. Prawo nie zawsze mówi wprost o tłumaczu przysięgłym, ale to on daje największą pewność, że czynność nie zostanie podważona z powodu wadliwego przekładu.
Z tego tekstu dowiesz się, na jakiej podstawie prawnej działa tłumacz przysięgły ustny, w jakich sytuacjach jego obecność jest obowiązkowa, a w jakich tylko zalecana, jak wygląda jego praca w sądzie i u notariusza oraz jak firmy mogą przygotować się do takiej czynności.
Spis treści
- Czym są tłumaczenia przysięgłe ustne?
- Kiedy tłumaczenia przysięgłe ustne są wymagane?
- Ustne tłumaczenia przysięgłe w sądzie i w postępowaniu karnym
- Tłumaczenia przysięgłe ustne dla firm
- Zestawienie: gdzie potrzebny jest tłumacz przysięgły ustny
- Jak rozlicza się pracę tłumacza przysięgłego ustnego?
- Jak przygotować się do czynności z tłumaczem?
- Następne kroki
- Najczęściej zadawane pytania
Czym są tłumaczenia przysięgłe ustne?
Tłumaczenie przysięgłe ustne to przekład mowy wykonywany przez osobę wpisaną na listę tłumaczy przysięgłych prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości. Podstawą jest ustawa z 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego. Jej art. 13 wymienia uprawnienia tłumacza: sporządzanie i poświadczanie tłumaczeń, poświadczanie odpisów oraz, w pkt 3, dokonywanie tłumaczenia ustnego.
Ten sam tłumacz, który poświadcza akt urodzenia czy umowę, może więc tłumaczyć na żywo podczas rozprawy lub podpisywania aktu. Nie ma osobnego tytułu tłumacza przysięgłego ustnego. Jest jeden zawód, a forma pracy zależy od zlecenia.
Kto może zostać tłumaczem przysięgłym?
Art. 2 ustawy stawia kilka warunków. Kandydat musi mieć obywatelstwo polskie lub innego państwa wskazanego w ustawie, znać język polski, mieć pełną zdolność do czynności prawnych, nie być karanym za przestępstwa wymienione w ustawie i mieć ukończone studia magisterskie. Ostatnim krokiem jest zdany egzamin przed Państwową Komisją Egzaminacyjną. Według odpowiedzi Ministerstwa Sprawiedliwości na interpelację nr 6125 ze stycznia 2025 roku zdawalność egzaminu wynosi około 30 procent, a egzamin odbywa się tylko w Warszawie.
Co tłumacz wpisuje do repertorium po tłumaczeniu ustnym?
Każdą czynność tłumacz przysięgły odnotowuje w repertorium, czyli rejestrze prowadzonym na podstawie art. 17 ustawy. Przy tłumaczeniu ustnym wpis obejmuje datę, miejsce, zakres i czas trwania tłumaczenia, a także pobrane wynagrodzenie. Dzięki temu po latach da się ustalić, kto i kiedy tłumaczył daną czynność. Ma to znaczenie, gdy strona kwestionuje akt notarialny albo protokół przesłuchania.
Jakie obowiązki ma tłumacz przysięgły?
- Wykonuje zadania ze szczególną starannością i bezstronnością (art. 14 ustawy).
- Zachowuje w tajemnicy wszystko, czego dowiedział się w związku z tłumaczeniem.
- Nie może odmówić tłumaczenia na żądanie sądu, prokuratora, Policji lub organu administracji publicznej, chyba że zachodzą szczególnie ważne powody (art. 15 ustawy).
- Prowadzi repertorium i udostępnia je do kontroli wojewodzie.
Kiedy tłumaczenia przysięgłe ustne są wymagane?
Tłumaczenia przysięgłe ustne są wymagane w postępowaniach, w których przekład staje się częścią oficjalnego dokumentu: protokołu, aktu notarialnego, aktu małżeństwa. W pozostałych sytuacjach przepisy mówią ogólnie o tłumaczu, a wybór tłumacza przysięgłego wynika z praktyki urzędów i ostrożności stron.
Warto rozróżnić trzy grupy sytuacji:
- Obowiązek wynikający z przepisu. Kodeks postępowania karnego w art. 204 nakazuje wezwać tłumacza, gdy trzeba przesłuchać osobę niewładającą językiem polskim albo zapoznać stronę z treścią dowodu. Do tłumacza stosuje się wtedy przepisy o biegłych.
- Obowiązek zapewnienia tłumacza, bez wskazania jego statusu. Tak jest u notariusza (art. 87 Prawa o notariacie) i w urzędzie stanu cywilnego. Przepis mówi o tłumaczu, a w praktyce kancelarie i urzędy zwykle oczekują tłumacza przysięgłego.
- Sytuacje bez wymogu prawnego. Negocjacje, spotkania z kontrahentem, szkolenia. Tu tłumacz przysięgły nie jest potrzebny, choć firmy czasem go wybierają, gdy rozmowa dotyczy umowy, która trafi potem do notariusza.
Ślub z cudzoziemcem w urzędzie stanu cywilnego
Osoba, która nie zna języka polskiego, składa zapewnienie o braku przeszkód do zawarcia małżeństwa w obecności tłumacza. Tłumacz jest też potrzebny podczas samej ceremonii, jeśli języka nie zna choćby jeden z nupturientów lub świadek. Tak opisuje to miejski serwis informacyjny Warszawy, który dodaje, że obcojęzyczne dokumenty muszą być przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego lub konsula. Wiele urzędów stanu cywilnego przyjmuje tłumacza przysięgłego jako standard także przy części ustnej, dlatego przed terminem dobrze zapytać kierownika USC o jego wymagania.
Akt notarialny z udziałem osoby nieznającej polskiego
Art. 87 § 1 pkt 1 Prawa o notariacie stanowi, że jeśli uczestnik czynności nie zna języka polskiego, a do aktu nie dołączono przekładu na znany mu język, notariusz tłumaczy akt osobiście albo z pomocą tłumacza. Notariusz znający dany język jest rzadkością, więc zwykle w kancelarii pojawia się tłumacz przysięgły. Odczytuje on akt w języku obcym, przekłada pytania i wyjaśnienia notariusza, a jego dane trafiają do treści aktu.
Ustne tłumaczenia przysięgłe w sądzie i w postępowaniu karnym
Ustne tłumaczenia przysięgłe w sądzie mają najsilniejsze umocowanie w przepisach, bo chronią prawo do obrony i rzetelnego procesu. Oskarżony, który nie włada wystarczająco językiem polskim, ma według art. 72 Kodeksu postępowania karnego prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Obejmuje to czynności z jego udziałem, a także przekład postanowienia o przedstawieniu zarzutów, aktu oskarżenia oraz orzeczeń, od których przysługuje środek odwoławczy.
W postępowaniu cywilnym art. 265 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi przybrać tłumacza do przesłuchania świadka, który nie włada dostatecznie językiem polskim. Do tłumaczy stosuje się przepisy o biegłych, a pracownik sądu może tłumaczyć bez składania przyrzeczenia, powołując się na ślubowanie służbowe. Ustawa o ustroju sądów powszechnych gwarantuje ponadto osobie niewładającej językiem polskim prawo do występowania przed sądem w znanym jej języku i bezpłatnej pomocy tłumacza.
Czy tłumacz w sądzie zawsze musi być przysięgły?
Nie zawsze. Sąd może powołać tłumacza przysięgłego albo biegłego tłumacza z listy prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego. W rzadkich językach, dla których brakuje tłumaczy przysięgłych, sąd sięga po inną osobę znającą język i odbiera od niej przyrzeczenie. W praktyce jednak tłumacz przysięgły jest pierwszym wyborem, bo nie może odmówić zlecenia od sądu bez ważnego powodu.
Co tłumacz robi podczas rozprawy?
- Tłumaczy pytania sądu i stron oraz odpowiedzi przesłuchiwanej osoby, zwykle konsekutywnie, zdanie po zdaniu.
- Szeptem tłumaczy oskarżonemu przebieg rozprawy, gdy mówią inni uczestnicy.
- Odczytuje w języku obcym dokumenty i protokoły, z którymi strona ma się zapoznać.
- Przekłada ogłoszony wyrok i pouczenia o środkach odwoławczych.
Rozprawa z udziałem tłumacza trwa dłużej. Przy przesłuchaniu konsekutywnym czas wypowiedzi wydłuża się mniej więcej dwukrotnie, co sąd uwzględnia, planując wokandę.
Tłumaczenia przysięgłe ustne dla firm
Tłumaczenia przysięgłe ustne dla firm dotyczą głównie czynności z udziałem notariusza, urzędu lub sądu, w których uczestniczy zagraniczny wspólnik, członek zarządu albo pracownik. Spotkanie handlowe czy szkolenie można obsłużyć tłumaczem bez uprawnień przysięgłych. Gdy jednak efektem ma być dokument urzędowy, warto od razu zamówić tłumacza przysięgłego.
Typowe sytuacje w życiu firmy:
- założenie spółki z o.o. lub akcyjnej w formie aktu notarialnego, gdy wspólnik nie zna polskiego;
- zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie protokołowane przez notariusza;
- zakup nieruchomości przez cudzoziemca lub zagraniczną spółkę;
- udzielenie pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego;
- przesłuchanie pracownika lub członka zarządu w sprawie karnej, skarbowej lub celnej;
- rozprawa przed sądem gospodarczym z udziałem zagranicznego kontrahenta.
Tłumacz przysięgły ustny u notariusza: o czym pamiętać?
Notariusz potrzebuje danych tłumacza przed terminem, bo wpisuje je do projektu aktu. Tłumacz z kolei powinien dostać projekt aktu kilka dni wcześniej, żeby sprawdzić terminologię i nazwy własne. Akt notarialny odczytuje się w całości, więc czas spotkania wydłuża się o przekład całego tekstu. Przy umowie spółki liczącej kilkanaście stron może to oznaczać dodatkową godzinę lub więcej.
Zobacz także: Tłumaczenie a vista – czym jest i gdzie się je stosuje?
Zestawienie: gdzie potrzebny jest tłumacz przysięgły ustny
Poniższa tabela porządkuje najczęstsze sytuacje według podstawy prawnej i tego, czy przepis wymaga właśnie tłumacza przysięgłego.
| Sytuacja | Podstawa prawna | Kto może tłumaczyć | Kto zapewnia tłumacza |
|---|---|---|---|
| Przesłuchanie w postępowaniu karnym | art. 72 i 204 k.p.k. | Tłumacz przysięgły, biegły tłumacz lub osoba powołana ad hoc | Organ prowadzący postępowanie, bezpłatnie dla oskarżonego |
| Przesłuchanie świadka w sprawie cywilnej | art. 265 k.p.c. | Tłumacz przysięgły, biegły tłumacz, pracownik sądu | Sąd |
| Akt notarialny | art. 87 Prawa o notariacie | Notariusz osobiście lub tłumacz, w praktyce przysięgły | Strona czynności |
| Ślub cywilny z cudzoziemcem | Prawo o aktach stanu cywilnego | Tłumacz zaakceptowany przez kierownika USC, zwykle przysięgły | Nupturienci |
| Czynności Policji i administracji | art. 15 ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego | Tłumacz przysięgły na żądanie organu | Organ |
| Negocjacje, spotkania biznesowe | Brak wymogu | Dowolny wykwalifikowany tłumacz | Firma |
Jak rozlicza się pracę tłumacza przysięgłego ustnego?
Sposób rozliczenia zależy od tego, kto zleca tłumaczenie. Art. 16 ustawy stanowi, że wynagrodzenie ustala umowa ze zleceniodawcą. Wyjątkiem są zlecenia sądu, prokuratora, Policji i administracji, dla których stawki określa minister w rozporządzeniu.
Obowiązujące rozporządzenie w sprawie wynagrodzenia za czynności tłumacza przysięgłego (tekst jednolity ogłoszony w marcu 2025 roku) przewiduje dla tłumaczenia ustnego kilka zasad:
- wynagrodzenie liczy się za każdą rozpoczętą godzinę obecności tłumacza;
- czas obecności biegnie od godziny wezwania do godziny zwolnienia, więc obejmuje także oczekiwanie na rozpoczęcie czynności;
- w trybie przyspieszonym stawka bazowa rośnie o 100 procent zamiast o 30 procent;
- tłumaczenie w nocy, w niedzielę lub w święto jest podwyższane o 20 procent.
Ministerstwo Sprawiedliwości w odpowiedzi na interpelację nr 8334 z kwietnia 2025 roku wyjaśniło, że ostatnia podwyżka stawek urzędowych weszła w życie 1 stycznia 2024 roku. W zleceniach prywatnych, na przykład od firmy u notariusza, tłumacz ustala warunki indywidualnie. Zwykle liczy się czas pracy z minimalnym blokiem, dojazd, termin zlecenia i język.
Jak przygotować się do czynności z tłumaczem?
Dobre przygotowanie skraca czynność i zmniejsza ryzyko pomyłek w nazwach, liczbach i datach. Poniższe kroki sprawdzają się zarówno przed wizytą u notariusza, jak i przed ślubem czy rozprawą z udziałem prywatnego świadka.
- Ustal język, którym osoba posługuje się najlepiej. Podstawowa znajomość angielskiego nie wystarcza, gdy podpisuje się zobowiązanie.
- Zarezerwuj tłumacza z wyprzedzeniem. W językach rzadkich, takich jak wietnamski czy gruziński, tłumaczy przysięgłych jest niewielu.
- Przekaż tłumaczowi projekt aktu, umowy lub listę pytań, a także pełne imiona i nazwiska uczestników w pisowni z paszportu.
- Uzgodnij z notariuszem lub urzędem, czy akceptują wskazanego tłumacza, i podaj jego dane.
- Zaplanuj więcej czasu. Przekład konsekutywny wydłuża czynność, a odczytanie aktu w dwóch językach trwa dłużej niż w jednym.
Jak sprawdzić, czy tłumacz jest przysięgły?
Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi publiczną listę tłumaczy przysięgłych z numerem wpisu, językiem i adresem do kontaktu. Przed zleceniem wystarczy sprawdzić, czy osoba widnieje na liście i czy jej uprawnienia nie zostały zawieszone. Tłumacz przysięgły ma też pieczęć z imieniem, nazwiskiem, językiem i numerem wpisu.
Następne kroki
Najpierw ustal, czy twoja czynność kończy się dokumentem urzędowym: protokołem, aktem notarialnym, aktem stanu cywilnego. Jeśli tak, zamów tłumacza przysięgłego dla właściwego języka i potwierdź jego akceptację u notariusza lub w urzędzie. Jeśli chodzi o rozmowy handlowe czy szkolenie, wystarczy doświadczony tłumacz ustny bez uprawnień przysięgłych. W sprawach karnych i sądowych tłumacza zapewnia organ, ale strona może zgłosić, że nie rozumie przekładu albo potrzebuje innego języka.
Gdy zbliża się wizyta u notariusza, ślub z obcokrajowcem albo przesłuchanie zagranicznego pracownika, przygotuj krótki opis: datę, miejsce, język, przewidywany czas i rodzaj dokumentu. Z takim opisem zwróć się do biura tłumaczeń z tłumaczami specjalizującymi się w konkretnych branżach, które ma w zespole tłumaczy przysięgłych w różnych językach, także w parach obcy-obcy. Szybka odpowiedź i jasna wycena bez ukrytych dopłat za dojazd czy oczekiwanie pozwolą ci spokojnie zaplanować termin.
Najczęściej zadawane pytania
Czy tłumacz przysięgły może tłumaczyć ustnie?
Tak. Art. 13 ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego wprost przyznaje mu uprawnienie do dokonywania tłumaczenia ustnego. Każde takie zlecenie tłumacz wpisuje do repertorium z datą, miejscem, zakresem i czasem trwania.
Kto płaci za tłumacza w sądzie?
W sprawach karnych oskarżony ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, a koszty ponosi Skarb Państwa. W sprawach cywilnych koszt tłumacza wchodzi do kosztów postępowania i co do zasady obciąża stronę przegrywającą, chyba że sąd zdecyduje inaczej.
Czy na ślub z cudzoziemcem potrzebny jest tłumacz przysięgły?
Przepisy wymagają obecności tłumacza, gdy osoba zawierająca małżeństwo lub świadek nie zna polskiego. Większość urzędów stanu cywilnego oczekuje tłumacza przysięgłego, ale ostateczną decyzję podejmuje kierownik USC, dlatego trzeba to ustalić przy składaniu dokumentów.
Czy notariusz może sam przetłumaczyć akt?
Tak. Prawo o notariacie pozwala notariuszowi przetłumaczyć akt osobiście, jeśli zna język uczestnika. W pozostałych przypadkach korzysta z pomocy tłumacza, zwykle przysięgłego.
Czy tłumacz przysięgły może odmówić tłumaczenia?
Wobec klientów prywatnych tak, bo przyjęcie zlecenia jest dobrowolne. Wobec sądu, prokuratora, Policji i organów administracji nie może odmówić, chyba że zachodzą szczególnie ważne powody, na przykład choroba.
Jak długo trwa tłumaczenie ustne u notariusza?
Zależy od długości aktu i liczby pytań. Akt jest odczytywany w całości w obu językach, więc czynność trwa zwykle co najmniej dwa razy dłużej niż bez tłumacza. Przy umowach spółek lub sprzedaży nieruchomości warto zarezerwować dodatkową godzinę.
