Tłumaczenia pisemne i ustne różnią się formą, czasem i warunkami pracy. Tłumacz pisemny przekłada tekst i ma czas, by sprawdzić terminologię, poprawić styl i oddać dokument do weryfikacji drugiej osobie. Tłumacz ustny przekłada mowę na żywo, podczas spotkania, konferencji lub rozmowy, i nie może wrócić do wypowiedzianego zdania. To w praktyce dwa odrębne zawody, z innymi normami jakości, innym sposobem rozliczania i innymi umiejętnościami.
Poniżej znajdziesz porównanie obu usług, ich odmiany, wymagania prawne i normy, a także wskazówki, jak łączyć tłumaczenia pisemne i ustne w firmie i jak wybrać biuro, które obsłuży obie formy.
Spis treści
- Tłumaczenie ustne a pisemne: różnice w skrócie
- Czym jest tłumaczenie pisemne?
- Czym jest tłumaczenie ustne?
- Jakie umiejętności są potrzebne w każdym z zawodów?
- Normy ISO i przepisy dla tłumaczeń pisemnych i ustnych
- Czas realizacji i sposób rozliczania
- Tłumaczenia pisemne i ustne w biznesie
- Jak wybrać biuro tłumaczeń pisemnych i ustnych?
- Najczęściej zadawane pytania
Tłumaczenie ustne a pisemne: różnice w skrócie
Najważniejsza różnica między tłumaczeniem ustnym a pisemnym dotyczy czasu: przekład pisemny powstaje w ciągu godzin lub dni i przechodzi kontrolę, a ustny powstaje w chwili wypowiedzi. Pozostałe różnice wynikają właśnie z tego.
| Kryterium | Tłumaczenie pisemne | Tłumaczenie ustne |
|---|---|---|
| Przedmiot przekładu | Tekst: umowa, instrukcja, strona internetowa, dokument urzędowy | Mowa: wystąpienie, rozmowa, przesłuchanie, prezentacja |
| Czas na pracę | Godziny lub dni, z możliwością poprawek | Na żywo, bez możliwości powrotu |
| Kontrola jakości | Weryfikacja przez drugą osobę, korekta, narzędzia terminologiczne | Przygotowanie przed zleceniem, praca w parze przy symultanie |
| Rezultat | Dokument, który można przechować, poświadczyć i wykorzystać ponownie | Porozumienie w danej chwili, bez trwałego zapisu (chyba że nagrany) |
| Norma ISO | ISO 17100 | ISO 18841, dla tłumaczeń konferencyjnych ISO 23155 |
| Typowa jednostka rozliczenia | Strona rozliczeniowa lub liczba słów | Godzina, blok do 4 godzin lub dzień |
| Kierunek tłumaczenia | Zwykle na język ojczysty tłumacza lub z weryfikacją native speakera | Często w obu kierunkach w jednej rozmowie |
Czym jest tłumaczenie pisemne?
Tłumaczenie pisemne to przekład tekstu z jednego języka na drugi, oddawany w formie dokumentu. Tłumacz pracuje na pliku, korzysta ze słowników, baz terminologicznych i pamięci tłumaczeniowych, a gotowy tekst może przejść weryfikację drugiego tłumacza i korektę.
W praktyce wyróżnia się kilka rodzajów przekładu pisemnego:
- tłumaczenia zwykłe, czyli korespondencja, materiały firmowe, dokumentacja wewnętrzna;
- tłumaczenia specjalistyczne: prawnicze, medyczne, techniczne, finansowe, wymagające znajomości dziedziny;
- tłumaczenia poświadczone, wykonywane przez tłumacza przysięgłego, potrzebne przy dokumentach urzędowych, sądowych i rejestrowych;
- lokalizacja, czyli dostosowanie stron internetowych, oprogramowania i materiałów marketingowych do odbiorców w danym kraju.
Tekst pisemny trwa. Umowę, instrukcję obsługi czy kartę charakterystyki produktu ktoś przeczyta wielokrotnie, czasem po latach, dlatego od tłumaczenia pisemnego oczekuje się pełnej wierności i spójności terminologii w całym dokumencie.
Czym jest tłumaczenie ustne?
Tłumaczenie ustne to przekład mowy w czasie rzeczywistym, podczas wydarzenia, w którym uczestnicy posługują się różnymi językami. Tłumacz przekazuje sens wypowiedzi, ton i intencję mówcy, ale nie ma czasu na długie poszukiwanie słowa.
Główne techniki tłumaczenia ustnego to:
- symultaniczne, czyli równoległe z mówcą, w kabinie lub przez platformę online;
- konsekutywne, w którym tłumacz mówi po zakończeniu fragmentu wypowiedzi, zwykle na podstawie notatek;
- szeptane, przy jednym lub dwóch słuchaczach, bez kabiny;
- dialogowe (liaison), w rozmowach dwóch stron, np. podczas wizyty w zakładzie lub negocjacji;
- a vista, czyli ustne tłumaczenie tekstu pisanego na bieżąco, np. odczytanie aktu notarialnego w języku obcym.
Tłumaczenie a vista dobrze pokazuje granicę między obiema usługami. Źródłem jest tekst, ale rezultatem mowa, dlatego zalicza się je do tłumaczeń ustnych. Stosuje się je u notariusza, w sądzie i podczas spotkań, na których trzeba szybko zapoznać się z dokumentem.
Jakie umiejętności są potrzebne w każdym z zawodów?
Oba zawody wymagają biegłej znajomości języków i dziedziny, ale reszta umiejętności jest inna. Dlatego wielu tłumaczy pisemnych nie przyjmuje zleceń ustnych, a tłumacze konferencyjni coraz rzadziej tłumaczą duże teksty.
Tłumacz pisemny potrzebuje przede wszystkim precyzji, wyczucia stylu, umiejętności pracy z narzędziami wspomagającymi tłumaczenie i cierpliwości w dopracowywaniu szczegółów. Tłumacz ustny potrzebuje pamięci krótkotrwałej, podzielności uwagi, odporności na stres, dobrej dykcji i umiejętności szybkiego przeformułowania myśli, gdy zabraknie słowa. W tłumaczeniu konsekutywnym dochodzi technika notowania, a w symultanicznym zdolność do słuchania i mówienia jednocześnie.
Ta różnica jest widoczna także w polskim egzaminie na tłumacza przysięgłego. Zgodnie z ustawą z 25 listopada 2004 roku o zawodzie tłumacza przysięgłego egzamin składa się z części pisemnej i ustnej, obie obejmują tłumaczenie z polskiego na język obcy i odwrotnie, a do zdania potrzebne są pozytywne oceny z obu.
Normy ISO i przepisy dla tłumaczeń pisemnych i ustnych
Tłumaczenia pisemne i ustne opisują osobne normy ISO, co dobrze pokazuje, że chodzi o różne usługi. Przepisy krajowe łączą je natomiast w zawodzie tłumacza przysięgłego.
ISO 17100 dla tłumaczeń pisemnych
Norma ISO 17100:2015 określa wymagania dla procesów, zasobów i kwalifikacji potrzebnych do świadczenia usług tłumaczenia pisemnego. Według opisu normy na stronie ISO jej zakres nie obejmuje tłumaczeń ustnych ani postedycji surowego tłumaczenia maszynowego. Norma wymaga, by tłumacz miał dyplom ukończenia studiów z zakresu tłumaczenia albo dyplom innych studiów i co najmniej dwa lata doświadczenia, albo co najmniej pięć lat doświadczenia zawodowego. Każde tłumaczenie przechodzi weryfikację przez drugą osobę. ISO prowadzi obecnie prace nad drugim wydaniem tej normy.
Certyfikat ISO 17100 biura tłumaczeń dotyczy więc jego procesów przy przekładzie pisemnym. W przypadku usług ustnych jest sygnałem, że biuro ma udokumentowany system doboru tłumaczy i kontroli jakości, ale nie zastępuje pytania o kwalifikacje konkretnych tłumaczy ustnych.
ISO 18841 dla tłumaczeń ustnych
Tłumaczenia ustne opisuje norma ISO 18841:2018, zawierająca ogólne wymagania i zalecenia dla usług tłumaczenia ustnego. Tłumaczeniu konferencyjnemu poświęcona jest osobna norma ISO 23155:2022, a sprzętowi i kabinom kolejne, m.in. ISO 20109 oraz seria ISO 17651, która w 2024 roku zastąpiła wycofane normy ISO 2603 i ISO 4043.
Tłumacz przysięgły a obie formy
W Polsce tłumacz przysięgły ma uprawnienia do obu rodzajów pracy. Zgodnie z art. 13 ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego może sporządzać i poświadczać tłumaczenia pisemne, sprawdzać i poświadczać tłumaczenia wykonane przez inne osoby oraz wykonywać tłumaczenia ustne. Każdą czynność wpisuje do repertorium, a na żądanie sądu, prokuratora, Policji lub organu administracji nie może odmówić tłumaczenia bez szczególnie ważnych przyczyn.
Czas realizacji i sposób rozliczania
Tłumaczenie pisemne rozlicza się według objętości tekstu, a ustne według czasu pracy tłumacza. To podstawowa różnica przy planowaniu budżetu i terminów.
Przy tłumaczeniu pisemnym na koszt i termin wpływają:
- objętość tekstu liczona w stronach rozliczeniowych lub słowach;
- stopień specjalizacji i trudność terminologii;
- para językowa, zwłaszcza przy językach rzadkich i przekładzie obcy obcy;
- forma: zwykła lub poświadczona przez tłumacza przysięgłego;
- tryb realizacji: standardowy lub ekspresowy;
- format pliku i potrzeba składu graficznego.
Przy tłumaczeniu ustnym liczą się czas trwania wydarzenia (godzina z minimalnym czasem zamówienia, blok do 4 godzin, dzień), technika, liczba tłumaczy, przygotowanie merytoryczne, dojazd i ewentualny sprzęt. Termin zamówienia też ma znaczenie: tłumacza ustnego rezerwuje się na konkretny dzień i godzinę, więc przy popularnych terminach konferencyjnych warto zrobić to z wyprzedzeniem.
Tłumaczenia pisemne i ustne w biznesie
Tłumaczenia pisemne i ustne w biznesie najczęściej występują razem, bo większość ważnych spotkań poprzedzają lub kończą dokumenty. Dobrze zaplanowane zlecenie łączy obie usługi i korzysta z tej samej terminologii.
- Negocjacje i podpisanie umowy: tłumacz ustny podczas rozmów, a projekt umowy i jej wersja końcowa przetłumaczone pisemnie, często przez tłumacza przysięgłego.
- Konferencja lub targi: prezentacje, materiały dla uczestników i strona wydarzenia tłumaczone pisemnie, a wystąpienia tłumaczone symultanicznie.
- Audyt dostawcy: dokumentacja techniczna tłumaczona przed wizytą, a sama wizyta z tłumaczem konsekutywnym lub szeptanym.
- Szkolenie dla zagranicznego oddziału: instrukcje i regulaminy firmowe przekładane pisemnie, a szkolenie prowadzone z tłumaczem ustnym.
- Zgromadzenie wspólników: tłumaczenie ustne obrad i poświadczone tłumaczenie protokołu.
Wspólne zamówienie ma praktyczną zaletę. Glosariusz przygotowany przy tłumaczeniu pisemnym trafia do tłumacza ustnego, dzięki czemu nazwy produktów, działów i pojęć brzmią tak samo w dokumentach i podczas rozmowy.
Jak wybrać biuro tłumaczeń pisemnych i ustnych?
Biuro tłumaczeń pisemnych i ustnych wybieraj według tego, czy ma tłumaczy z doświadczeniem w obu formach i w twojej dziedzinie, a nie według samej deklaracji o obsłudze wszystkich języków. Kilka pytań pozwala to szybko sprawdzić.
- czy biuro ma certyfikat ISO 17100 i jak dobiera tłumaczy ustnych;
- czy tłumacze mają wykształcenie kierunkowe i doświadczenie w danej branży;
- czy biuro obsługuje pary obcy obcy i języki rzadkie, z native speakerami;
- czy zapewnia tłumacza przysięgłego, gdy potrzebne jest poświadczenie;
- czy wycena wymienia wszystkie składniki, np. dojazd, przygotowanie, sprzęt, tryb ekspresowy;
- jak szybko odpowiada na zapytanie i czy zadaje pytania o kontekst zlecenia.
Od czego zacząć zamówienie?
Zacznij od określenia, czego potrzebujesz: dokumentu, który zostanie, czy porozumienia w trakcie spotkania. Jeśli obu, opisz je w jednym zapytaniu, z terminami, językami i tematem. Do tłumaczenia pisemnego dołącz pliki, a do ustnego program wydarzenia i materiały, które tłumacz powinien przeczytać.
Wyślij takie zapytanie do biura tłumaczeń z zespołem koordynatorów projektów, które ma w zespole zarówno tłumaczy pisemnych, jak i ustnych z wykształceniem kierunkowym, w tym native speakerów i tłumaczy przysięgłych. Poproś o jedną, przejrzystą wycenę obu usług bez ukrytych dopłat i o wspólny glosariusz dla całego projektu. Dobre biuro odpowie szybko i zaproponuje, co przetłumaczyć wcześniej, aby spotkanie przebiegło sprawnie.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się tłumacz od translatora?
W języku polskim oba słowa oznaczają tę samą osobę. W angielskim rozróżnia się translatora, czyli tłumacza pisemnego, i interpretera, czyli tłumacza ustnego. W Polsce zwykle dodaje się po prostu określenie: tłumacz pisemny lub tłumacz ustny.
Czy tłumacz pisemny może tłumaczyć ustnie?
Formalnie tak, ale to inne umiejętności. Tłumaczenie ustne, zwłaszcza symultaniczne, wymaga osobnego szkolenia i praktyki, dlatego na spotkanie warto zamówić osobę z doświadczeniem właśnie w tłumaczeniach ustnych.
Co jest trudniejsze: tłumaczenie ustne czy pisemne?
Każde jest trudne inaczej. Ustne wymaga szybkości, pamięci i odporności na stres, bo powstaje na żywo. Pisemne wymaga precyzji i dbałości o szczegół, bo tekst zostaje i można go wielokrotnie sprawdzać.
Czy tłumacz przysięgły wykonuje tłumaczenia ustne?
Tak. Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego uprawnia go zarówno do tłumaczeń pisemnych i poświadczeń, jak i do tłumaczeń ustnych, np. w sądzie, na policji, u notariusza czy w urzędzie stanu cywilnego.
Ile kosztuje tłumaczenie ustne w porównaniu z pisemnym?
Nie da się tego porównać wprost, bo jednostki rozliczenia są różne. Tłumaczenie pisemne wycenia się według objętości tekstu, a ustne według czasu pracy, techniki i liczby tłumaczy. Dokładną wycenę biuro przygotowuje po zapoznaniu się ze zleceniem.
